| |
|
| Bonobo | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||||||||
| Wetenschappelijke classificatie | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
| Soort | ||||||||||||||
| Pan paniscus |
De Bonobo (Pan paniscus) is een mensaap, en staat samen met haar naaste verwant de chimpansee (Pan troglodytes) van alle diersoorten het dichtst bij de mens. De beide diersoorten samen staan ook wel bekend als 'chimpansee', en de bonobo heette vroeger dwergchimpansee. Die naam is afgeschaft, mede omdat er een flinke overlap bestaat tussen de grootte van chimpansees en bonobo's.
De bonobo is pas laat als aparte soort herkend. Hoewel enige wetenschappers in het begin van de twintigste eeuw al dergelijke ideeën hadden, is de bonobo pas in 1929 daadwerkelijk als afzonderlijke soort erkend. Het werd toen beschreven door de Duitse anatoom Ernst Schwarz. Een meer uitgebreide beschrijving volgde in 1933 door de Amerikaan Harold Coolidge.
Chimpansees en bonobo's leven in verschillende delen van Afrika; de grens van de beide leefgebieden wordt gevormd door de Congo: Bonobo's leven ten zuiden van deze rivier, chimpansees ten noorden en oosten. De beide soorten zijn zeer verschillend in gedrag.
Een duidelijk verschil is dat bonobo's minder geneigd zijn tot geweld dan chimpansees. Het zou een misverstand zijn te zeggen dat geweld onder bonobo's niet voorkomt, maar het is veel minder gebruikelijk, en vrijwel altijd ook minder serieus. Daarentegen is seks een veel voorkomend verschijnsel bij bonobo's, en heeft een grote sociale functie.
Het heeft tot de jaren '70 geduurd voor het gedrag van bonobo's in de natuur werd bestudeerd. Na de onafhankelijkheid van België was Congo politiek erg onrustig, wat het een weinig geliefd onderzoeksgebied maakte. Bovendien was het pas toen de resultaten binnenkwamen dat men zich realiseerde dat het gedrag van bonobo's en chimpansees sterk verschilde. Tegenwoordig is er langdurige observatie op een aantal plaatsen in Congo.
Bonobo's leven in het woud. Er worden dagelijks vaak wisselende groepjes gevond die gezamenlijk naar voedsel zoeken. Net als bij chimpansees bestaan er grotere 'gemeenschappen', waarbij groepjes altijd uit leden van een gemeenschap bestaan. De groepjes zijn groter dan bij chimpansees; het is echter niet duidelijk of dit een reëel verschil tussen de soorten aangeeft, of dat het ecologische achtergronden heeft. De gemeenschappen zijn bij beide soorten van vergelijkbare grootte, van 25 tot ruim 100 dieren. Mannetjes blijven hun gehele leven bij de gemeenschap; vrouwtjes trekken weg als ze de vruchtbare leeftijd bereiken. `s Nachts maken bonobo's hun nesten in groepen die wat groter zijn dan overdag.
De grootste bijzonderheid van de sociale structuur van bonobo's is dat de vrouwtjes meestal het hoogst in de rangorde staan. Oorzaak hiervoor is dat bij een strijd tussen een vrouwtje en een mannetje de andere vrouwtjes vaak te hulp schieten. Bij bonobo's is de rangorde van een mannetje dan ook vaak afhankelijk van de rangorde van zijn moeder, meer dan van het hebben van de juiste vrienden onder de andere mannetjes, zoals bij chimpansees. De rangorde onder vrouwtjes is vaak onduidelijk, en lijkt vooral afhankelijk van leeftijd.
Seksualiteit is zeer gebruikelijk bij bonobo's, en niet alleen voor voortplanting. Zo komt het bijvoorbeeld niet zelden voor dat twee vrouwtjes hun genitaliën tegen elkaar aanwrijven in een soort pseudo-copulatie. Ook seksueel gedrag tussen mannetjes en met nog niet geslachtsrijpe jongen komt voor, evenaals oraal-genitaal en manueel-genitaal contact en masturbatie. Een andere bijzonderheid is dat bonobo's vaak in de missionarisstelling, alsook diverse andere speciale posities, paren, en daar ook anatomisch op zijn aangepast. In het verleden is men er wel van uitgegaan dat alleen bij mensen die houding voorkwam. De reden van dit uitgebreide seksuele gedrag is ongetwijfeld sociaal: Seksueel gedrag wordt gebruikt om vrede te stichten, spanningen binnen de groep te verlagen en vriendschappen te smeden.
Het belangrijkste voedsel van bonobo's bestaat uit diverse soorten fruit. Daarnaast eten ze ook een bepaalde soort van bodemplanten, bij onderzoekers bekend als THV (terrestrial herbaceous vegetation). Dierlijk voedsel wordt gegeten, maar niet in grote hoeveelheden, ongeveer 1% van het totaal.
Bonobo's zijn zeer intelligent, wellicht de meest intelligente dieren behalve de mens. In gevangenschap hebben ze grote vermogens tot het gebruik van werktuigen en het leren van taal. Opvallend is dat er, in vergelijking met chimpansees, desondanks weinig voorbeelden zijn van gebruik van werktuigen in de vrije natuur. Ook geven bonobo's er in gevangenschap blijk van zich in de positie van een ander te verplaatsen.